قتل شبه‌عمد

قتل شبه‌عمد قتلی است که در یک درجه خفیف‌تر از قتل عمد می‌باشد.

تعریف قتل شبه عمد در سیستم قضایی کشورهای مختلف متفاوت است، مثلاً در کشورهای انگلیسی‌زبان بریتانیا، کانادا و استرالیا انجام برخی اعمال توسط مقتول که موجب فوران خشم غیرقابل کنترل قاتل می‌شود، می‌تواند قتل عمد را به قتل شبه عمد تبدیل نماید.

در ایران

بنا بر ماده ۱۷۱ قانون مجازات عمومی در ایران اگر مرتکب قتل دارای سونیت عام (قصد جرح و ضرب) روی مقتول باشد ولی بدون اینکه قصد کشتن داشته باشد و ضرب و جرح نوعاً کشنده باشد در عمل منجر به فوت وی گردد (فعل مرتکب باید غیرمجاز یا عدوانی باشد)، این عمل قتل شبه عمد بوده و مجازات این جرم سه سال تا ده سال زندان است (علاوه بر پرداخت دیه).

قتل و صدمات بدنی زمانی شبه‌عمد محسوب می‌شوند که جانی قصد کشتن شخص را نداشته و فعل او نیز نوعأ کشنده نبوده اما فعل منجر به قتل را با نیت قبلی انجام داده است. در ماده ۲۹۵ قانون مجازات اسلامی مثال‌های این نوع جنایت اینچنین ذکر شده‌اند «مانند آنکه کسی را به قصد تأدیب به نحوی که نوعأ سبب جنایت نمی‌شود بزند و اتفاقاً موجب جنایت گردد یا طبیبی مباشرتاً بیماری را به طور متعارف معالجه کند و اتفاقأ سبب جنایت بر او شود».

ماده ۲۹۵ قانون مجازات اسلامی گفته‌است: «در صورتی که شخصی کسی را به اعتقاد قصاص یا مهدورالدم بودن بکشد و این امر بر دادگاه ثابت شود و بعدأ معلوم گردد که مجنی علیه مورد قصاص یا مهدور الدم نبوده‌است قتل به منزلهٔ خطا شبیه به عمد است» موردی که شخصی قصد کشتن شخص محترم (محقون‌الدم) را داشته اما به اشتباه شخص دیگری را می‌کشد نیز بر اساس یک رأی اصراری دیوان عالی کشور در سال ۱۳۷۱ که بر مبنای فتوایی از آیت‌الله گلپایگانی صادر شده، شبه‌عمد محسوب می‌شود.

قتل غیر عمد اگر از بین بردن انسانی اینکه به صورت تصادفی ولی بر اثر بی احتیاطی باشد این مرگ در برخی کشورها در رده مرگ تصادفی (نه قتل) قرار می‌گیرد و در برخی دیگر از کشورها از جمله ایران قتل خطای محض (یا قتل غیرعمد) خوانده می‌شود. در قتل غیرعمد فرد قصد صدمه زدن به مقتول را نداشته و عملی که منجر به قتل شده نیز نوعاً کشنده نبوده‌است.

• قتل شبه عمد در قانون مجازات اسلامی مصوب سال ۱۳۷۰ دارای چه ویژگی‌هایی است؟

قانون‌گذار در قانون مجازات اسلامی مصوب سال ۱۳۷۰ قتل را زمانی شبه عمد تلقی می‌کرد که جانی قصد فعلی را که نوعا سبب جنایت نمی‌شود، داشته باشد و قصد جنایت را نسبت به مجنی‌علیه نداشته باشد؛چنانکه کسی را بدون قصد کشتن به نحوی که نوعا سبب جنایت نمی‌شود، بزند و اتفاقا موجب جنایت شود یا طبیبی، بیماری را به طور متعارف معالجه می‌کند و اتفاقا سبب مرگ او می‌شود. همان‌گونه که ملاحظه می‌شود در بند «ب» ماده ۲۹۵ و بسیار دیگری از مواد قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۰ قانونگذار تحت تاثیر نظر فقها و با استفاده از رساله‌های عملیه آنان، مصداق‌های قتل شبه ‌عمد را مورد اشاره قرار داده است درحالی‌که می‌توانست با پیش‌بینی یک حکم بگوید هرگاه کسی با فعل یا ترک فعل بدون این که عمدی داشته باشد، با تساهل و تغافل یا عدم مهارت یا عدم رعایت نظامات یا بی‌احتیاطی موجب سلب حیات از دیگری شود، مرتکب قتل شبه‌عمد شده است. این نوع تعریف می‌توانست بسیاری از مصادیق را دربر‌‌بگیرد و ما از بیان این مصادیق در قانون مجازات اسلامی خودداری کنیم.

• قتل شبه عمد در قانون جدید مجازات اسلامی نسبت به قانون قبل چه تفاوت‌هایی داشته است؟

خوشبختانه در قانون جدید با تغییر عبارت اندکی این نقیصه برطرف شده است. مثلا در بند الف ماده ۲۹۱ قانون آمده است جنایت در مواردی شبه‌عمدی محسوب می‌شود که مرتکب نسبت به مجنی‌علیه قصد جنایت واقع شده یا نظیر آن را نداشته باشد و رفتارش از مواردی که مشمول جنایت عمدی می‌شود، نباشد؛ مثلا فردی می‌خواهد فرزندش را تنبیه کند، با توجه به اینکه تنبیه حق والدین است با کمربند بچه را تنبیه می‌کند ناگهان قسمت سخت کمربند به سر بچه می‌خورد و و او را می‌کشد. یا با سیلی به صورت بچه می‌زند و او می‌میرد یا در واقع اقداماتی می‌کند که در عرف ما متعارف است. یا طبیبی در حال معالجه است و در اثر فراموشی، میزان دارو را کم و زیاد می‌کند یا دارو را اشتباها تجویز می‌کند این موارد و صدها مورد دیگر می‌تواند موجب قتل شبه‌عمدی شود.

• قتل در نتیجه جهل به موضوع موجب شبه‌عمد شدن قتل می‌شود. این حکم قانون جدید مجازات اسلامی به چه معناست؟

منابع:

۱-ویکی پدیا