مهرالمثل مهری است که مرد در صورت فقدان مهر المسمى تحت شرایطی موظف به پرداخت آن به همسر خویش است. مقصود از مهرالمثل مهری است که به طور معمول به اقران و همسانان دختر مورد نظر پرداخت می شود. در صورت اختلافه اختیار تعیین مهرالمثل با دادگاه است. مطابق ماده ۱۰۹۱ (قم): «برای تعیین مهرالمثل باید حال زن از حیث شرافت خانوادگی و سایر صفات و وضعیت او نسبت به اسائل و اقران و اقارب و همچنین معمول محل و غیره در نظر گرفته شود، مقصود از «معمول محله مهری است که در محل زندگی دختر به اقران و همسانان او پرداخت می شود ولی آیا اگر در تعیین مهرالمثل، زمان، مؤثر بر ارزش آن باشد، چه زمانی ملاک تعیین مهرالمثل خواهد بود؟ زمان عقد یا رمان نزدیکی با زمان مطالبه؟ در جواب گفته شده است، مهرالمثل زمان وقوع اولین نزدیکی، معیار خواهد بود. زیرا در این تاریخ است که مهرالمثل بر ذمه شوهر مستقر می شود. با این حال، مقررات راجع به تعديل مهریه شامل مهرالمثل نیز می شود. یعنی حتی اگر مهرالمثل زمان اولین نزدیکی معیار باشد، ولی در اثر تورم و نوسان قیمت ها، ارزش مبلغی که به عنوان مهرالمثل به زن تعلق گرفته، کاهش پیدا کرده باشد، دادگاه می تواند به تقاضای زوجه آن را به نرخ روز تعدیل نماید. مواردی که دختر مستحق مهر المثل است از قرار زیر است:
۱- در مواردی که در نکاح مهر تعیین نشده و یا عدم مهر شرط شده باشد و قبل از تراضي زوجین بر مهر، میان آنان نزدیکی روی دهد. ماده ۱۰۸۷ (ق.م) در این خصوص مقرر می دارد: «اگر در نکاح دانم مهر ذکر نشده یا عدم مهر شرط شده باشد، نکاح صحیح است و طرفین می توانند بعد از عقد مهر را به تراضی معین کنند و اگر قبل از تراضی بر مهر معين، بين آنها نزدیکی واقع شود، زوجه مستحق مهرالمثل خواهد بوده. البته در مورد ماده قبل اگر یکی از زوجین قبل از تعیین مهر و قبل از نزدیکی بمیرد، زن مستحق هیچ گونه مهری نیست، (ماده ۱۰۸۸ ق.م). به خلاف عقد نکاح موقت که تعیین مهر در آن شرط صحت عقد است (ماده ۱۰۹۵ ق.م)، عدم تعیین مهر در نکاح دائم به اعتبار آن خللی وارد نمی کند و نکاح واقع شده صحیح است. ولی مسئله این است که اگر نکاح خالی از مهر باشد، زن بعد از عقد استحقاق مهر دارد یا خیر؟ ماده ۱۰۸۷ (قم) به این سؤال پاسخ داده است و بعد از پیان دو فرض، حکم واحدی را مقرر می دارد. فرض نخست حالتی است که زوجین اساسا راجع به مهر سکوت اختیار می کنند و به هر دلیل، آن را تعیین نمی کنند و فرض دوم حالتی است که زوجین در ضمن عقد نکاح، شرط می کنند زن مهری نداشته باشد. قانونگذار در ماده مزبور، طی حکم واحدی، مقرر داشته است که اگر بعد از عقد، میان زوجین نزدیکی واقع شود، زن استحقاق مهرالمثل را دارد. استحقاق مهرالمثل زوجه در فرض نخسته با اشکال چندانی مواجه نیست، ولی در فرض دوم، استحقاق مهرالمثل زوجه بی اشکال نیست، زیرا، اصل حاکمیت اراده اقتضای آن را دارد که زن بتواند در خصوص حقوق خویش آزادانه تصمیم گیری نماید و اگر از آن گذشت نمود، نباید با مانعی مواجه باشد. ولی قانونگذار با وضع قاعدهای آمره، از حق زن حمایت کرده و شرط عدم مهر را نپذیرفته است. چنین شرطی به دلیل نامشروع بودن باطل است. ولی بطلان شرط به اعتبار عقد نکاح خللی وارد نمی کند. از این رو حتی اگر شرط عدم مهر شده باشد و میان زوجین نزدیکی روی داده باشد، زن می تواند مهر المثل خود را مطالبه کند.
۲- در مواردی که مهر المسمی، به دلیل مالیت نداشتن یا مجهول بودن، باطل است (ماده ۱۱۰۰ ق.م). در این حالت نیز زن در صورت وقوع نزدیکی استحقاق مهرالمثل را دارد.
